प्रहस्तयुद्धम्
युद्धकाण्डः / प्रहस्तयुद्धम्
Script
Translation
अथ श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे युद्धकाण्डे प्रहस्तयुद्धम् नाम सप्तपञ्चाशः सर्गः ॥६-५७॥
अकम्पनवधं श्रुत्वा क्रुद्धो वै राक्षसेश्वरः ।
किंचिद् दीनमुखश्चापि सचिवांस्तानुदैक्षत ॥६-५७-१॥
स तु ध्यात्वा मुहूर्तं तु मन्त्रिभिः संविचार्य च ।
ततस्तु रावणः पूर्वदिवसे राक्षसाधिपः ।
पुरीं परिययौ लङ्कां सर्वान् गुल्मानवेक्षितुम् ॥६-५७-२॥
तां राक्षसगणैर्गुप्तां गुल्मैर्बहुभिरावृताम् ।
ददर्श नगरीं राजा पताकाध्वजमालिनीम् ॥६-५७-३॥
रुद्धां तु नगरीं दृष्ट्वा रावणो राक्षसेश्वरः ।
उवाचात्महितं काले प्रहस्तं युद्धकोविदम् ॥६-५७-४॥
पुरस्योपनिविष्टस्य सहसा पीडितस्य ह ।
नान्ययुद्धात् प्रपश्यामि मोक्षं युद्धविशारद ॥६-५७-५॥
अहं वा कुम्भकर्णो वा त्वं वा सेनापतिर्मम ।
इन्द्रजिद् वा निकुम्भो वा वहेयुर्भारमीदृशम् ॥६-५७-६॥
स त्वं बलमतः शीघ्रमादाय परिगृह्य च ।
विजयायाभिनिर्याहि यत्र सर्वे वनौकसः ॥६-५७-७॥
निर्याणादेव तूर्णं च चलिता हरिवाहिनी ।
नर्दतां राक्षसेन्द्राणां श्रुत्वा नादं द्रविष्यति ॥६-५७-८॥
चपला ह्यविनीताश्च चलचित्ताश्च वानराः ।
न सहिष्यन्ति ते नादं सिंहनादमिव द्विपाः ॥६-५७-९॥
विद्रुते च बले तस्मिन् रामः सौमित्रिणा सह ।
अवशस्ते निरालम्बः प्रहस्त वशमेष्यति ॥६-५७-१०॥
आपत्संशयिता श्रेयो नात्र निःसंशयीकृता ।
प्रतिलोमानुलोमं वा यत् तु नो मन्यसे हितम् ॥६-५७-११॥
रावणेनैवमुक्तस्तु प्रहस्तो वाहिनीपतिः ।
राक्षसेन्द्रमुवाचेदमसुरेन्द्रमिवोशना ॥६-५७-१२॥
राजन् मन्त्रितपूर्वं नः कुशलैः सह मन्त्रिभिः ।
विवादश्चापि नो वृत्तः समवेक्ष्य परस्परम् ॥६-५७-१३॥
प्रदानेन तु सीतायाः श्रेयो व्यवसितं मया ।
अप्रदाने पुनर्युद्धं दृष्टमेव तथैव नः ॥६-५७-१४॥
सोऽहं दानैश्च मानैश्च सततं पूजितस्त्वया ।
सान्त्वैश्च विविधैः काले किं न कुर्यां हितं तव ॥६-५७-१५॥
नहि मे जीवितं रक्ष्यं पुत्रदारधनानि च ।
त्वं पश्य मां जुहूषन्तं त्वदर्थे जीवितं युधि ॥६-५७-१६॥
एवमुक्त्वा तु भर्तारं रावणं वाहिनीपतिः ।
उवाचेदं बलाध्यक्षान् प्रहस्तः पुरतः स्थितान् ॥६-५७-१७॥
समानयत मे शीघ्रं राक्षसानां महाबलम् ।
मद्बाणानां तु वेगेन हतानां च रणाजिरे ॥६-५७-१८॥
अद्य तृप्यन्तु मांसादाः पक्षिणः काननौकसाम् ।
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षा महाबलाः ॥६-५७-१९॥
बलमुद्योजयामासुस्तस्मिन् राक्षसमन्दिरे ।
सा बभूव मुहूर्तेन भीमैर्नानाविधायुधैः ॥६-५७-२०॥
लङ्का राक्षसवीरैस्तैर्गजैरिव समाकुला ।
हुताशनं तर्पयतां ब्राह्मणांश्च नमस्यताम् ॥६-५७-२१॥
आज्यगन्धप्रतिवहः सुरभिर्मारुतो ववौ ।
स्रजश्च विविधाकारा जगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः ॥६-५७-२२॥
संग्रामसज्जाः संहृष्टा धारयन् राक्षसास्तदा ।
सधनुष्काः कवचिनो वेगादाप्लुत्य राक्षसाः ॥६-५७-२३॥
रावणं प्रेक्ष्य राजानं प्रहस्तं पर्यवारयन् ।
अथामन्त्र्य तु राजानं भेरीमाहत्य भैरवाम् ॥६-५७-२४॥
आरुरोह रथं युक्तः प्रहस्तः सज्जकल्पितम् ।
हयैर्महाजवैर्युक्तं सम्यक्सूतं सुसंयतम् ॥६-५७-२५॥
महाजलदनिर्घोषं साक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।
उरगध्वजदुर्धर्षं सुवरूथं स्वपस्करम् ॥६-५७-२६॥
सुवर्णजालसंयुक्तं प्रहसन्तमिव श्रिया ।
ततस्तं रथमास्थाय रावणार्पितशासनः ॥६-५७-२७॥
लङ्काया निर्ययौ तूर्णं बलेन महता वृतः ।
ततो दुन्दुभिनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः ।
वादित्राणां च निनदः पूरयन्निव मेदिनीम् ॥६-५७-२८॥
शुश्रुवे शङ्खशब्दश्च प्रयाते वाहिनीपतौ ।
निनदन्तः स्वरान् घोरान् राक्षसा जग्मुरग्रतः ॥६-५७-२९॥
भीमरूपा महाकायाः प्रहस्तस्य पुरःसराः ।
नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः ।
प्रहस्तसचिवा ह्येते निर्ययुः परिवार्य तम् ॥६-५७-३०॥
व्यूढेनैव सुघोरेण पूर्वद्वारात् स निर्ययौ ।
गजयूथनिकाशेन बलेन महता वृतः ॥६-५७-३१॥
सागरप्रतिमौघेन वृतस्तेन बलेन सः ।
प्रहस्तो निर्ययौ क्रुद्धः कालान्तकयमोपमः ॥६-५७-३२॥
तस्य निर्याणघोषेण राक्षसानां च नर्दताम् ।
लङ्कायां सर्वभूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥६-५७-३३॥
व्यभ्रमाकाशमाविश्य मांसशोणितभोजनाः ।
मण्डलान्यपसव्यानि खगाश्चक्रू रथं प्रति ॥६-५७-३४॥
वमन्त्यः पावकज्वालाः शिवा घोरा ववाशिरे ।
अन्तरिक्षात् पपातोल्का वायुश्च परुषं ववौ ॥६-५७-३५॥
अन्योन्यमभिसंरब्धा ग्रहाश्च न चकाशिरे ।
मेघाश्च खरनिर्घोषा रथस्योपरि रक्षसः ॥६-५७-३६॥
ववर्षू रुधिरं चास्य सिषिचुश्च पुरःसरान् ।
केतुमूर्धनि गृध्रस्तु विलीनो दक्षिणामुखः ॥६-५७-३७॥
नदन्नुभयतः पार्श्वं समग्रां श्रियमाहरत् ।
सारथेर्बहुशश्चास्य संग्राममवगाहतः ॥६-५७-३८॥
प्रतोदो न्यपतद्धस्तात् सूतस्य हयसादिनः ।
निर्याणश्रीश्च या च स्याद् भास्वरा च सुदुर्लभा ॥६-५७-३९॥
सा ननाश मुहूर्तेन समे च स्खलिता हयाः ।
प्रहस्तं तं हि निर्यान्तं प्रख्यातगुणपौरुषम् ।
युधि नानाप्रहरणा कपिसेनाभ्यवर्तत ॥६-५७-४०॥
अथ घोषः सुतुमुलो हरीणां समजायत ।
वृक्षानारुजतां चैव गुर्वीर्वै गृह्णतां शिलाः ॥६-५७-४१॥
नदतां राक्षसानां च वानराणां च गर्जताम् ।
उभे प्रमुदिते सैन्ये रक्षोगणवनौकसाम् ॥६-५७-४२॥
वेगितानां समर्थानामन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम् ।
परस्परं चाह्वयतां निनादः श्रूयते महान् ॥६-५७-४३॥
ततः प्रहस्तः कपिराजवाहिनीमभिप्रतस्थे विजयाय दुर्मतिः ।
विवृद्धवेगां च विवेश तां चमूं यथा मुमूर्षुः शलभो विभावसुम् ॥६-५७-४४॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे प्रहस्तयुद्धम् नाम सप्तपञ्चाशः सर्गः ॥६-५७॥