निशायुद्धम्

अथ श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे युद्धकाण्डे निशायुद्धम् नाम चतुश्चत्वारिंशः सर्गः ॥६-४४॥

युध्यतामेव तेषां तु तदा वानररक्षसाम् । रविरस्तं गतो रात्रिः प्रवृत्ता प्राणहारिणी ॥६-४४-१॥

अन्योन्यं बद्धवैराणां घोराणं जयमिच्छताम् । सम्प्रवृत्तं निशायुद्धं तदा वानररक्षसाम् ॥६-४४-२॥

राक्षसोऽसीति हरयो वानरोऽसीति राक्षसाः । अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तस्मिंस्तमसि दारुणे ॥६-४४-३॥

हत दारय चैहीति कथं विद्रवसीति च । एवं सुतुमुलः शब्दस्तस्मिन् सैन्ये तु शुश्रुवे ॥६-४४-४॥

कालाः काञ्चनसंनाहास्तस्मिंस्तमसि राक्षसाः । सम्प्रदृश्यन्त शैलेन्द्रा दीप्तौषधिवना इव ॥६-४४-५॥

तस्मिंस्तमसि दुष्पारे राक्षसाः क्रोधमूिर्च्छताः । परिपेतुर्महावेगा भक्षयन्तः प्लवङ्गमान् ॥६-४४-६॥

ते हयान् काञ्चनापीडान् ध्वजांश्चाशीविषोपमान् । आप्लुत्य दशनैस्तीक्ष्णैर्भीमकोपा व्यदारयन् ॥६-४४-७॥

वानरा बलिनो युद्धेऽक्षोभयन् राक्षसीं चमूम् । कुञ्जरान् कुञ्जरारोहान् पताकाध्वजिनो रथान् ॥६-४४-८॥

चकर्षुश्च ददंशुश्च दशनैः क्रोधमूिर्च्छताः । लक्ष्मणश्चापि रामश्च शरैराशीविषोपमैः ॥६-४४-९॥

दृश्यादृश्यानि रक्षांसि प्रवराणि निजघ्नतुः । तुरंगखुरविध्वस्तं रथनेमिसमुत्थितम् ॥६-४४-१०॥

रुरोध कर्णनेत्राणि युध्यतां धरणीरजः । वर्तमाने तथा घोरे संग्रामे लोमहर्षणे । रुधिरौघा महाघोरा नद्यस्तत्र विसुस्रुवुः ॥६-४४-११॥

ततो भेरीमृदङ्गानां पणवानां च निःस्वनः । शङ्खनेमिस्वनोन्मिश्रः सम्बभूवाद्भुतोपमः ॥६-४४-१२॥

हतानां स्तनमानानां राक्षसानां च निःस्वनः । शस्तानां वानराणां च सम्बभूवात्र दारुणः ॥६-४४-१३॥

हतैर्वानरमुख्यैश्च शक्तिशूलपरश्वधैः । निहतैः पर्वताकारै राक्षसैः कामरूपिभिः ॥६-४४-१४॥

शस्त्रपुष्पोपहारा च तत्रासीद् युद्धमेदिनी । दुर्ज्ञेया दुर्निवेशा च शोणितास्त्रावकर्दमा ॥६-४४-१५॥

सा बभूव निशा घोरा हरिराक्षसहारिणी । कालरात्रीव भूतानां सर्वेषां दुरतिक्रमा ॥६-४४-१६॥

ततस्ते राक्षसास्तत्र तस्मिंस्तमसि दारुणे । राममेवाभ्यवर्तन्त संहृष्टाः शरवृष्टिभिः ॥६-४४-१७॥

तेषामापततां शब्दः क्रुद्धानामपि गर्जताम् । उद्वर्त इव सप्तानां समुद्राणामभूत् स्वनः ॥६-४४-१८॥

तेषां रामः शरैः षड्भिः षड् जघान निशाचरान् । निमेषान्तरमात्रेण शरैरग्निशिखोपमैः ॥६-४४-१९॥

यज्ञशत्रुश्च दुर्धर्षो महापार्श्वमहोदरौ । वज्रदंष्ट्रो महाकायस्तौ चोभौ शुकसारणौ ॥६-४४-२०॥

ते तु रामेण बाणौघैः सर्वमर्मसु ताडिताः । युद्धादपसृतास्तत्र सावशेषायुषोऽभवन् ॥६-४४-२१॥

निमेषान्तरमात्रेण घोरैरग्निशिखोपमैः । दिशश्चकार विमलाः प्रदिशश्च महारथः ॥६-४४-२२॥

ये त्वन्ये राक्षसा वीरा रामस्याभिमुखे स्थिताः । तेऽपि नष्टाः समासाद्य पतङ्गा इव पावकम् ॥६-४४-२३॥

सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैः सम्पतद्भिः समन्ततः । बभूव रजनी चित्रा खद्योतैरिव शारदी ॥६-४४-२४॥

राक्षसानां च निनदैर्भेरीणां चैव निःस्वनैः । सा बभूव निशा घोरा भूयो घोरतराभवत् ॥६-४४-२५॥

तेन शब्देन महता प्रवृद्धेन समन्ततः । त्रिकूटः कंदराकीर्णः प्रव्याहरदिवाचलः ॥६-४४-२६॥

गोलाङ्गूला महाकायास्तमसा तुल्यवर्चसः । सम्परिष्वज्य बाहुभ्यां भक्षयन् रजनीचरान् ॥६-४४-२७॥

अङ्गदस्तु रणे शत्रून् निहन्तुं समुपस्थितः । रावणिं निजघानाशु सारथिं च हयानपि ॥६-४४-२८॥

इन्द्रजित् तु रथं त्यक्त्वा हताश्वो हतसारथिः । अङ्गदेन महाकायस्तत्रैवान्तरधीयत ॥६-४४-२९॥

तत् कर्म वालिपुत्रस्य सर्वे देवाः सहर्षिभिः । तुष्टुवुः पूजनार्हस्य तौ चोभौ रामलक्ष्मणौ ॥६-४४-३०॥

प्रभावं सर्वभूतानि विदुरिन्द्रजितो युधि । ततस्ते तं महात्मानं दृष्ट्वा तुष्टाः प्रधर्षितम् ॥६-४४-३१॥

ततः प्रहृष्टाः कपयः ससुग्रीवविभीषणाः । साधुसाध्विति नेदुश्च दृष्ट्वा शत्रुं पराजितम् ॥६-४४-३२॥

इन्द्रजित् तु तदानेन निर्जितो भीमकर्मणा । संयुगे वालिपुत्रेण क्रोधं चक्रे सुदारुणम् ॥६-४४-३३॥

सोऽन्तर्धानगतः पापो रावणी रणकर्शितः । ब्रह्मदत्तवरो वीरो रावणिः क्रोधमूर्च्छितः ॥६-४४-३४॥

अदृश्यो निशितान् बाणान् मुमोचाशनिवर्चसः । रामं च लक्ष्मणं चैव घोरैर्नागमयैः शरैः ॥६-४४-३५॥

बिभेद समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु राक्षसः । मायया संवृतस्तत्र मोहयन् राघवौ युधि ॥६-४४-३६॥

अदृश्यः सर्वभूतानां कूटयोधी निशाचरः । बबन्ध शरबन्धेन भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥६-४४-३७॥

तौ तेन पुरुषव्याघ्रौ क्रुद्धेनाशीविषैः शरैः । सहसाभिहतौ वीरौ तदा प्रेक्षन्त वानराः ॥६-४४-३८॥

प्रकाशरूपस्तु यदा न शक्तस्तौ बाधितुं राक्षसराजपुत्रः । मायां प्रयोक्तुं समुपाजगाम बबन्ध तौ राजसुतौ दुरात्मा ॥६-४४-३९॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे निशायुद्धम् नाम चतुश्चत्वारिंशः सर्गः ॥६-४४॥