दशरथाक्रन्दः

अथ श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे अयोध्याकाण्डे दशरथाक्रन्दः नाम द्विचत्वारिंशः सर्गः ॥२-४२॥

यावत् तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत । नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत् संजहारात्मचक्षुषी ॥२-४२-१॥

यावद् राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम् । तावद् व्यवर्धतेवास्य धरण्यां पुत्रदर्शने ॥२-४२-२॥

न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः । तदार्तश्च निषण्णश्च पपात धरणीतले ॥२-४२-३॥

तस्य दक्षिणमन्वागात् कौसल्या बाहुमङ्गना । परं चास्यान्वगात् पार्श्वं कैकेयी सा सुमध्यमा ॥२-४२-४॥

तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च । उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः ॥२-४२-५॥

कैकेयि मामकाङ्गानि मा स्प्राक्षीः पापनिश्चये । नहि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी ॥२-४२-६॥

ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम । केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम् ॥२-४२-७॥

अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत् । अनुजानामि तत् सर्वमस्मिंल्लोके परत्र च ॥२-४२-८॥

भरतश्चेत् प्रतीतः स्याद् राज्यं प्राप्यैतदव्ययम् । यन्मे स दद्यात् पित्रर्थं मा मां तद्दत्तमागमत् ॥२-४२-९॥

अथ रेणुसमुद्ध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम् । न्यवर्तत तदा देवी कौसल्या शोककर्शिता ॥२-४२-१०॥

हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना । अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं संचिन्त्य राघवम् ॥२-४२-११॥

निवृत्यैव निवृत्यैव सीदतो रथवर्त्मसु । राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा ॥२-४२-१२॥

विललाप स दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन् । नगरान्तमनुप्राप्तं बुद्ध्वा पुत्रमथाब्रवीत् ॥२-४२-१३॥

वाहनानां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम् । पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते ॥२-४२-१४॥

यः सुखेनोपधानेषु शेते चन्दनरूषितः । वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः ॥२-४२-१५॥

स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः । काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते ॥२-४२-१६॥

उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुगुण्ठितः । विनिःश्वसन् प्रस्रवणात् करेणूनामिवर्षभः ॥२-४२-१७॥

द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः । राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत् ॥२-४२-१८॥

सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता । कण्टकाक्रमणक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति ॥२-४२-१९॥

अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति । श्वपदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम् ॥२-४२-२०॥

सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस । नहि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे ॥२-४२-२१॥

इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः । अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश गृहोत्तमम् ॥२-४२-२२॥

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणवेदिकाम् । क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम् ॥२-४२-२३॥

तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन् । विलपन् प्राविशद् राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम् ॥२-४२-२४॥

महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम् । रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥२-४२-२५॥

अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन् वसुधाधिपः । उवाच मृदु मन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम् ॥२-४२-२६॥

कौसल्याया गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम् । नह्यन्यत्र ममाश्वासो हृदयस्य भविष्यति ॥२-४२-२७॥

इति ब्रुवन्तं राजानमनयन् द्वारदर्शिनः । कौसल्याया गृहं तत्र न्यवेस्यत विनीतवत् ॥२-४२-२८॥

ततस्तत्र प्रविष्टस्य कौसल्याया निवेशनम् । अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः ॥२-४२-२९॥

पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषया च विवर्जितम् । अपश्यद् भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम् ॥२-४२-३०॥

तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान् । उच्चैःस्वरेण प्राक्रोशद्धा राम विजहासि नौ ॥२-४२-३१॥

सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः । परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥२-४२-३२॥

अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः । अर्धरात्रे दशरथः कौसल्यामिदमब्रवीत् ॥२-४२-३३॥

न त्वां पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश । रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते ॥२-४२-३४॥

तं राममेवानुविचिन्तयन्तं समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम् । उपोपविश्याधिकमार्तरूपा विनिश्वसन्तं विललाप कृच्छ्रम् ॥२-४२-३५॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे दशरथाक्रन्दः नाम द्विचत्वारिंशः सर्गः ॥२-४२॥