कौसल्यार्तिसमाश्वासनम्

अथ श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे अयोध्याकाण्डे कौसल्यार्तिसमाश्वासनम् नाम चतुर्विंशः सर्गः ॥२-२४॥

तं समीक्ष्य व्यवसितं पितुर्निर्देशपालने । कौसल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत् ॥२-२४-१॥

अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः । मयि जातो दशरथात् कथमुञ्छेन वर्तयेत् ॥२-२४-२॥

यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते । कथं स भोक्ष्यते रामो वने मूलफलान्ययम् ॥२-२४-३॥

क एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद् भयम् । गुणवान् दयितो राज्ञः काकुत्स्थो यद् विवास्यते ॥२-२४-४॥

नूनं तु बलवाँल्लोके कृतान्तः सर्वमादिशन् । लोके रामाभिरामस्त्वं वनं यत्र गमिष्यसि ॥२-२४-५॥

अयं तु मामात्मभवस्तवादर्शनमारुतः । विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः ॥२-२४-६॥

चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचिन्तजः । कर्शयित्वाधिकं पुत्र निःश्वासायाससम्भवः ॥२-२४-७॥

त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान् । प्रधक्ष्यति यथा कक्ष्यं चित्रभानुर्हिमात्यये ॥२-२४-८॥

कथं हि धेनुः स्वं वत्सं गच्छन्तमनुगच्छति । अहं त्वानुगमिष्यामि यत्र वत्स गमिष्यसि ॥२-२४-९॥

यथा निगदितं मात्रा तद् वाक्यं पुरुषर्षभः । श्रुत्वा रामोऽब्रवीद् वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥२-२४-१०॥

कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते । भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति ॥२-२४-११॥

भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः । स भवत्या न कर्तव्यो मनसापि विगर्हितः ॥२-२४-१२॥

यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः । शुश्रूषा क्रियतां तावत् स हि धर्मः सनातनः ॥२-२४-१३॥

एवमुक्ता तु रामेण कौसल्या शुभदर्शना । तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम् ॥२-२४-१४॥

एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः । भूयस्तामब्रवीद् वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम् ॥२-२४-१५॥

मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः । राजा भर्ता गुरुः श्रेष्ठः सर्वेषामीश्वरः प्रभुः ॥२-२४-१६॥

इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च । वर्षाणि परमप्रीत्या स्थास्यामि वचने तव ॥२-२४-१७॥

एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा । उवाच परमार्ता तु कौसल्या सुतवत्सला ॥२-२४-१८॥

आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम् । नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यां मृगीमिव ॥२-२४-१९॥

यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितरपेक्षया । तां तथा रुदतीं रामो रुदन् वचनमब्रवीत् ॥२-२४-२०॥

जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च । भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः ॥२-२४-२१॥

न ह्यनाथा वयं राज्ञा लोकनाथेन धीमता । भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः ॥२-२४-२२॥

भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतः सदा । दारुणश्चाप्ययं शोको यथैनं न विनाशयेत् ॥२-२४-२३॥

राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता । व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा ॥२-२४-२४॥

भर्तारं नानुवर्तेत सा च पापगतिर्भवेत् । भर्तुः शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमुत्तमम् ॥२-२४-२५॥

अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात् । शुश्रूषामेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता ॥२-२४-२६॥

एष धर्मः स्त्रिया नित्यो वेदे लोके श्रुतः स्मृतः । अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः ॥२-२४-२७॥

पूज्यास्ते मत्कृते देवि ब्राह्मणाश्चैव सत्कृताः । एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकांक्षिणी ॥२-२४-२८॥

नियता नियताहारा भर्तृशुश्रूषणे रता । प्राप्स्यसे परमं कामं मयि पर्यागते सति ॥२-२४-२९॥

यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम् । एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा ॥२-२४-३०॥

कौसल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत् । गमने सुकृतां बुद्धिं न ते शक्नोमि पुत्रक ॥२-२४-३१॥

विनिवर्तयितुं वीर नूनं कालो दुरत्ययः । गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभो ॥२-२४-३२॥

पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतक्लमा । प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते । पितुरानृण्यतां प्राप्ते स्वपिष्ये परमं सुखम् ॥२-२४-३३॥

कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि । यस्त्वां संचोदयति मे वच आविध्य राघव ॥२-२४-३४॥

गच्छेदानीं महाबाहो क्षेमेण पुनरागतः । नन्दयिष्यसि मां पुत्र साम्ना श्लक्ष्णेन चारुणा ॥२-२४-३५॥

अपीदानीं स कालः स्याद् वनात् प्रत्यागतं पुनः । यत् त्वां पुत्रक पश्येयं जटावल्कलधारिणम् ॥२-२४-३६॥

तथा हि रामं वनवासनिश्चितं ददर्श देवी परमेण चेतसा । उवाच रामं शुभलक्षणं वचो बभूव च स्वस्त्ययनाभिकांक्षिणी ॥२-२४-३७॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे कौसल्यार्तिसमाश्वासनम् नाम चतुर्विंशः सर्गः ॥२-२४॥