मेनकानिर्वासः

अथ श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे बालकाण्डे मेनकानिर्वासः नाम त्रिषष्ठितमः सर्गः ॥१-६३॥

पूर्णे वर्षसहस्रे तु व्रतस्नातं महामुनिम् । अभ्यगच्छन् सुराः सर्वे तपः फलचिकीर्षवः ॥१-६३-१॥

अब्रवीत् सुमहातेजा ब्रह्मा सुरुचिरं वचः । ऋषिस्त्वमसि भद्रं ते स्वार्जितैः कर्मभिः शुभैः ॥१-६३-२॥

तमेवमुक्त्वा देवेशस्त्रिदिवं पुनरभ्यगात् । विश्वामित्रो महातेजा भूयस्तेपे महत् तपः ॥१-६३-३॥

ततः कालेन महता मेनका परमाप्सराः । पुष्करेषु नरश्रेष्ठ स्नातुं समुपचक्रमे ॥१-६३-४॥

तां ददर्श महातेजा मेनकां कुशिकात्मजः । रूपेणाप्रतिमां तत्र विद्युतं जलदे यथा ॥१-६३-५॥

कन्दर्पदर्पवशगो मुनिस्तामिदमब्रवीत् । अप्सरः स्वागतं तेऽस्तु वस चेह ममाश्रमे ॥१-६३-६॥

अनुगृह्णीष्व भद्रं ते मदनेन विमोहितम् । इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत् ॥१-६३-७॥

तपसो हि महाविघ्नो विश्वामित्रमुपागमत् । तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव ॥१-६३-८॥

विश्वामित्राश्रमे सौम्ये सुखेन व्यतिचक्रमुः । अथ काले गते तस्मिन् विश्वामित्रो महामुनिः ॥१-६३-९॥

सव्रीड इव संवृत्तश्चिन्ताशोकपरायणः । बुद्धिर्मुनेः समुत्पन्ना सामर्षा रघुनन्दन ॥१-६३-१०॥

सर्वं सुराणां कर्मैतत् तपोऽपहरणं महत् । अहोरात्रापदेशेन गताः संवत्सरा दश ॥१-६३-११॥

काममोहाभिभूतस्य विघ्नोऽयं प्रत्युपस्थितः । स निःश्वसन् मुनिवरः पश्चात्तापेन दुःखितः ॥१-६३-१२॥

भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम् । मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मजः ॥१-६३-१३॥

उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह । स कृत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं जेतुकामो महायशाः ॥१-६३-१४॥

कौशिकीतीरमासाद्य तपस्तेपे दुरासदम् । तस्य वर्षसहस्राणि घोरं तप उपासतः ॥१-६३-१५॥

उत्तरे पर्वते राम देवतानामभूद् भयम् । आमन्त्रयन् समागम्य सर्वे सर्षिगणाः सुराः ॥१-६३-१६॥

महर्षिशब्दं लभतां साध्वयं कुशिकात्मजः । देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः ॥१-६३-१७॥

अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम् । महर्षे स्वागतं वत्स तपसोग्रेण तोषितः ॥१-६३-१८॥

महत्त्वमृषिमुख्यत्वं ददामि तव कौशिक । ब्रह्मणस्तु वचः श्रुत्वा विश्वामित्रस्तपोधनः ॥१-६३-१९॥

प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा प्रत्युवाच पितामहम् । ब्रह्मर्षिशब्दमतुलं स्वार्जितैः कर्मभिः शुभैः ॥१-६३-२०॥

यदि मे भगवन्नाह ततोऽहं विजितेन्द्रियः । तमुवाच ततो ब्रह्मा न तावत् त्वं जितेन्द्रियः ॥१-६३-२१॥

यतस्व मुनिशार्दूल इत्युक्त्वा त्रिदिवं गतः । विप्रस्थितेषु देवेषु विश्वामित्रो महामुनिः ॥१-६३-२२॥

ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बो वायुभक्षस्तपश्चरन् । घर्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशसंश्रयः ॥१-६३-२३॥

शिशिरे सलिलेशायी रात्र्यहानि तपोधनः । एवं वर्षसहस्रं हि तपो घोरमुपागमत् ॥१-६३-२४॥

तस्मिन् संतप्यमाने तु विश्वामित्रे महामुनौ । संतापः सुमहानासीत् सुराणां वासवस्य च ॥१-६३-२५॥

रम्भामप्सरसं शक्रः सर्वैः सह मरुद्गणैः । उवाचात्महितं वाक्यमहितं कौशिकस्य च ॥१-६३-२६॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे मेनकानिर्वासः नाम त्रिषष्ठितमः सर्गः ॥१-६३॥